2,5 Trilyon Dolar Silindi! Altın, Dolar ve Borsa Ne Olacak?

Herkese merhaba, Kayıt Dışı İktisat’a hoş geldiniz. Bugün 6 Kasım Cuma. Amerika’da teknoloji hisselerinden bir günde trilyonlarca dolarlık değer silindi. Güney Kore borsasında işlemler geçici olarak durduruldu. Bizim tarafta ise doların, altının ve faizlerin nereye gideceği konuşuluyor. Borsada hiç hissesi olmayan birinin bile bu gelişmeleri önemsemesi gerekiyor. Çünkü uluslararası piyasalardaki hareketler, şirketlerin borçlanma maliyetinden iş bulma imkânlarına kadar uzanabiliyor. Türkiye’deki birikimlerimiz ve geçimimiz açısından nerede risk, nerede rahatlama ihtimali var, buna bakacağız.

Önce ne olduğunu anlatalım. Dün teknoloji ağırlıklı Nasdaq Composite yaklaşık yüzde 5,5, Amerikan ekonomisinin büyük şirketlerini içeren S&P 500 yüzde 4,4 düştü. Nasdaq 100 şirketlerinin toplam piyasa değerindeki kayıp 2,5 trilyon doları buldu. Bu tutar, şirket hisselerine biçilen toplam değerin azalmasını gösteriyor. Böyle bir kayıp, servetini hisselerde tutanların harcama kararlarını ve şirketlerin yeni kaynak bulma imkânlarını etkileyebilir. Dolayısıyla ekrandaki kırmızı rakamların gerçek ekonomiyle bağı kuvvetli.

Üstelik satışlar Amerika’yla sınırlı kalmadı. Güney Kore’de endeks sabah yüzde 8’in üzerinde düşünce işlemler geçici olarak durduruldu. Japonya ve Tayvan’da da teknoloji şirketleri sert kayıplar yaşadı. Sonrasında bazı piyasalarda tepki alımları geldi. Bu ayrıntı önemli; günün en düşük seviyesiyle kapanışı birbirine karıştırmayalım. Ayrıca borçla yatırım yapanların teminat ihtiyacı, düşüş sırasında zorunlu satışları artırabiliyor. Bir noktadan sonra şirket hakkındaki görüşlerden bağımsız bir nakit bulma telaşı başlayabiliyor.

Salı günü Amerika’da ara seçim yapıldı. Demokratlar hem Temsilciler Meclisinde hem Senatoda çoğunluğu kazandı. Peki piyasa başlangıçta rahatlamamış mıydı? Çarşamba günü genel endekslerde yükseliş vardı. İlk tepki, siyasi belirsizliğin azalmasına ve İran savaşının yatışabileceği beklentisine geldi. Ardından yatırımcılar yeni siyasi dengelerin şirket gelirlerine etkisini hesaplamaya başladı. Özellikle yapay zekâ yatırımlarının hızı sorgulandı. Zaten yüksek harcamaların ne kadar kazanç getireceği konusunda kuşkular vardı. Seçim sonucu, birikmiş endişeleri harekete geçiren gelişmelerden biri oldu.

Yapay zekâ dediğimiz şeyin arkasında devasa veri merkezleri, çipler, elektrik altyapısı ve finansman bulunuyor. Nvidia’nın yüzde 9’u aşan, AMD’nin yaklaşık yüzde 17’lik kaybı bu yüzden önemli. Bu şirketlerin değerlemesi, gelecekte çok büyük yatırımlar yapılacağı beklentisini taşıyor. İnşaatlar yavaşlarsa, izinler gecikirse veya müşterilerin bütçeleri daralırsa beklenen gelir de ötelenebilir. Üstelik borcun faizi işlemeye devam eder. Özellikle borçlanarak büyüyen veri merkezi işletmeleri bu iki baskıyı aynı anda hissedebilir.

Bu sıkışma, Claude’u geliştiren yapay zekâ şirketi Anthropic’in planlanan halka arzında da karşımıza çıkıyor. Şirket hisselerini geniş yatırımcı kitlesine açarak kaynak bulmayı hedefliyor. Yatırımcılar hangi değerlemenin uygun olduğunu ve zamanlamanın değişip değişmeyeceğini sorguluyor. Henüz kesinleşmiş bir iptal kararından söz etmiyoruz. Bu tartışma sektörün finansman ihtiyacını gösteriyor. Yapay zekâ hayatımızı değiştirebilir; yatırımcının kazancı, satın aldığı fiyatla ve şirketin gerçekten üreteceği gelirle bağlantılı olacaktır. Teknolojinin başarısıyla yatırımın getirisi arasında otomatik bir eşitlik kuramayız.

Satışın büyüklüğü, piyasanın aşırı tepki verip vermediği sorusunu da getiriyor. Yeni düzenlemeler bütün veri merkezlerini durdurmayabilir. Bazı yatırımlar gecikir, bazıları farklı yerlere kayar, bazı şirketler ek maliyeti taşıyabilir. Fakat aynı iyimser beklentiyle aynı hisselere yığılmış yatırımcılar birlikte çıkmaya çalışınca fiyatlar hızla aşağı gidebilir. Buradan sonra toparlanmanın gücü, şirketlerin gerçek siparişlerine ve finansman bulma imkânlarına bağlı olacak. Benim dikkat edeceğim, düşen fiyatın yanında işin geleceğine ilişkin hangi varsayımın değiştiği.

Burada çok ilginç bir siyasi mesele ortaya çıkıyor. Veri merkezinin yakınında yaşayan insan elektrik faturasını, su kullanımını ve çevresindeki yapılaşmayı düşünüyor. Yatırımın kazancı büyük ölçüde hissedarlara giderken altyapı maliyetlerinin bir bölümü halka yüklenirse tepki doğması şaşırtıcı mı? Seçimlerde bu itirazlar karşılık buldu. Yerel yönetimler ve eyaletler, yeni tesislerin izinleri üzerinde etkili olabiliyor. Dolayısıyla Washington’da büyük bir yasa çıkmasa bile yatırımın takvimi değişebilir. Borsanın heyecanla beklediği büyümeyi, seçmen kendi hayatındaki maliyetlerle birlikte değerlendiriyor.

Elon Musk’ın Cumhuriyetçi kampanyalara aktardığı yüz milyonlarca doları da bu çerçevede düşünün. Büyük şirketlerin siyasi tercihleri, vergi ve düzenleme beklentileriyle yakından ilişkili. Ancak seçmen, kendi faturasına ve işine bakarak farklı bir karar verebiliyor. Tesla ve SpaceX hisselerinin de satıştan etkilenmesi, siyasi yakınlıkların yatırım riskini ortadan kaldırmadığını hatırlatıyor. Elbette bu şirketlerin fiyatını yalnızca seçim sonucuyla açıklayamayız. Faizler, mevcut değerlemeler ve şirketlerin kendi faaliyetleri de etkili. Bu gelişmeler, teknoloji şirketlerinin insanların gündelik hayatındaki maliyetleri ciddiye alması gerektiğini gösteriyor.

Amerikan seçimlerinin merkezindeki hayat pahalılığı meselesi de burada belirginleşiyor. Ekonomi büyüyebilir, şirketler yatırım yapabilir; buna rağmen insanlar markette ve ev kirasında zorlanabilir. Demokratlar sağlık sigortası desteği, konut, çocuklu ailelere vergi kolaylığı ve tarifelerin azaltılması gibi vaatlerle güç kazandı. Fakat Kongrede çoğunluğu almak, bütün vaatlerin hemen uygulanacağı anlamına gelmiyor. Yeni Kongre ocakta göreve başlayacak. Trump görevde kalıyor ve yasaları veto edebiliyor. Bu vetoyu aşmak için iki mecliste de üçte iki destek gerekiyor.

Bu nedenle önümüzde hem pazarlık hem çatışma ihtimali var. Bütçe konusunda uzlaşma sağlanabilir; tıkanıklık yatırımları erteleyebilir. Gümrük vergileri tüketicinin maliyetini yükseltirken devlet bütçesine de gelir sağlıyor. Kaldırılmaları, bütçede açılacak yerin nasıl doldurulacağı sorusunu getiriyor. Yargıdaki denge de bir seçimle bütünüyle değişmiyor. Yüksek Mahkeme üyelerinin ömür boyu görev yapması, atama kararlarının etkisini seçim dönemlerinin çok ötesine taşıyor. Türkiye açısından da Amerika’yla ilişkileri yalnızca liderler arasındaki kişisel yakınlık üzerinden okumamak gerekiyor.

Bu siyasi tablonun cebimize en hızlı ulaşabilecek taraflarından biri petrol. Seçimin ardından savaşın yatışabileceği beklentisi fiyatları aşağı çekti. Fakat Hürmüz çevresindeki tanker saldırıları arz kaygısını yeniden artırdı. Brent petrol bu sabah 100 dolar civarında. Haftalık düşüş yaşanırken günlük yükseliş görülmesi mümkün. Asıl bakılması gereken, gemilerin güvenle geçip geçemediği ve sevkiyatın ne kadar normale döndüğü. Diplomatik açıklamaların fiyat üzerindeki etkisi, sahadaki gelişmelerle sınanacak.

Trump’ın seçim kaybından sonra müzakereye yönelmesi de dış politikada daha sert tutum alması da ihtimal dâhilinde. Yeni tehditlerle diplomasi arayışlarının aynı anda sürmesi, bu belirsizliği gösteriyor. Dolayısıyla seçimden hemen kalıcı barış sonucu çıkaran bir fiyatlama, yeni bir saldırı haberiyle değişebilir. Türkiye için enerji maliyetindeki rahatlamayı değerlendirirken bu siyasi riski hesaba katmak gerekir.

Petrolün ucuzlamasının nedenini de ayıralım. Barış ve daha güvenli sevkiyat sayesinde düşüyorsa Türkiye gibi enerji ithalatçılarına alan açar. Ama pahalı enerji insanları daha az tüketmeye, fabrikaları üretimi kısmaya zorladığı için düşüyorsa büyüme bakımından başka bir sorun vardır. Son dönemde arzın toparlanmasıyla birlikte talep zayıflığı da konuşuluyor. Daha düşük petrol fiyatlarına ilişkin tahminleri, savaşın seyri ve üretim koşullarıyla birlikte değerlendirmek gerekiyor. Tek başına bir fiyat hedefi bu belirsizlikleri ortadan kaldırmıyor.

Enerji maliyetinin etkisi benzincide bitmiyor. Taşımacılığa, gübreye, gıdaya ve elektrik faturasına yayılıyor. Gıda fiyatlarına hava koşulları ve nakliye sorunları da baskı yapıyor. Bu yüzden petrol birkaç gün gerileyince enflasyon meselesinin çözüldüğünü söylemek erken olur. Şirketler bazı maliyetleri bir süre kârlarından karşılayabilir. Sonra bunları fiyatlarına yansıtmaya başlayabilirler. Merkez bankalarının endişesi, enerji şokunun ekonominin diğer fiyatlarına ve beklentilere yerleşmesi.

İngiltere’nin dün politika faizini yüzde 3,75’ten yüzde 4’e yükseltmesinin arkasında da bu endişe var. Kararın etkisi insanlara farklı yansıyor. Tasarrufu olan kişi daha yüksek faiz bulabilirken değişken faizli borcu olanın ödemesi artabiliyor. Sabit faizli konut kredisi kullanan kişi, sözleşmesi yenilendiğinde daha pahalı bir krediyle karşılaşabiliyor. İşletme açısından ise finansman maliyeti yükselince yatırım, işe alım ve ücret artışı zorlaşıyor. Aynı faiz kararı, bir haneye gelir sağlarken diğerinin bütçesini sıkıştırabiliyor.

Buradaki politika ikilemini görmek lazım. Faiz artışıyla Hürmüz’den daha fazla tanker geçiremiyorsunuz. Merkez bankası, talebi ve beklentileri etkileyerek maliyet artışlarının yayılmasını sınırlamaya çalışıyor. Bunun üretim ve istihdam üzerinde bir bedeli olabiliyor. Enerji arzını güvenceye alan yatırımlar, verimlilik ve düşük gelirli hanelere iyi tasarlanmış destekler bu yüzden önem kazanıyor. Enflasyonla mücadelede yükün hangi gelir gruplarına düştüğünü de konuşmamız gerekiyor.

Amerika’da da yeni faiz artışlarını gündemde tutan mesajlar var. Buna karşılık son veriler, ücretlerden kaynaklanan baskının sınırlı olduğuna işaret ediyor. Verimlilik yükselirken birim işgücü maliyetleri geriliyor. İşsizlik maaşı başvurularının düşük kalması, mevcut çalışanların işlerini koruyabildiğini düşündürüyor. Fakat işe yeni girecek gençler veya iş değiştirmek isteyenler aynı rahatlığı yaşamayabilir. Şirketler mevcut çalışanlarla daha fazla üretirken istihdamı yavaş artırabilir. Bu tablonun tamamını yapay zekâyla açıklamak içinse daha fazla kanıt gerekir.

Bugünkü Amerikan istihdam verisi bu nedenle önemli. Yayına hazırlanırken beklenti, ekimde 65 bin yeni istihdam ve yüzde 4,2 işsizlik oranıydı. Yıllık ücret artışının da yüzde 2,9’a yavaşlaması bekleniyordu. Açıklanacak rakamları bu beklentilerle karşılaştıracağız. Toplam istihdamın yanında ücretlere ve önceki ayların düzeltmelerine bakacağız. Ücret artışı yavaşlarken enerji pahalı kalırsa çalışanların satın alma gücü sıkışabilir. Merkez bankası açısından ise enflasyonu düşürürken istihdamı korumak daha zor bir dengeye dönüşür.

Bu ortamda bütün dünyayı tek kelimeyle durgunluğa girmiş saymak da acelecilik olur. Amerika’da büyüme sürüyor; Avrupa’da zayıflama işaretleri daha belirgin. Üstelik borsa düşerken güvenli görülen devlet tahvillerine talep artabiliyor. Amerika’nın on yıllık tahvil faizi bu sabah yüzde 4,83 civarına geriledi. Bu hareketle merkez bankasının kısa vadeli faiz kararı farklı kanalları anlatıyor. Teknoloji şirketlerinin borçlanma maliyeti, devlet tahvilinin faizi düşse bile şirket riskinin artmasıyla yükselebilir.

Kur tarafında da tek yönlü bir hikâye yok. Sterlinin geniş bir para sepeti karşısında Brexit referandumundan bu yana en güçlü seviyelerine gelmesi dikkat çekiyor. Güçlü para ithalatı ve yurt dışındaki harcamaları ucuzlatabilir. İhracatçı içinse rekabeti zorlaştırabilir. Çin’de yuan değer kazandıkça düşük kârla çalışan üreticiler zorlanıyor; dışarıdaki ticaret ortakları ise yuanı hâlâ ucuz bulabiliyor. İç talep zayıf kaldığında, bütün büyüme yükünü ihracata vermek bu gerilimi artırıyor. Türkiye’de kur tartışırken de tüketiciyi, üreticiyi ve ücretliyi birlikte düşünmeliyiz.

Şimdi Türkiye’nin bu dalgaya hangi koşullarda yakalandığına bakalım. Dolar bu sabah yaklaşık 50,16 lira, Borsa İstanbul’un son kapanışı 11.333 puan. Ancak günlük ekrandan daha önemli bir sermaye hareketi var. 30 Ekim haftasında yabancı yatırımcıların toplam portföy çıkışı yaklaşık 5 milyar dolar olarak hesaplanıyor. Bunun yaklaşık 4 milyarı swap kanalından. Burada bilanço verilerinden yapılan hesaplamalardan söz ediyoruz. Ayrıca tarih önemli: Bu hareket, Amerikan seçiminden ve dünkü sert satıştan önce gerçekleşti.

Swap ve faiz farkı işlemlerini sadeleştirirsek mesele şu: Yatırımcı, TL’nin sunduğu getiriyi kur riskiyle birlikte değerlendiriyor. Dünya daha riskli göründüğünde aynı faiz onu tutmaya yetmeyebilir. Ağustos sonundan itibaren TL cinsi portföylerdeki toplam gerileme yaklaşık 17 milyar doları buluyor. Aynı dönemde Merkez Bankasının yaklaşık 22,5 milyar dolar döviz sattığı hesaplanıyor. Kurun sınırlı hareket etmesiyle bu büyüklükteki satışların birlikte görülmesi, istikrarın hangi kaynaklarla sağlandığını sorgulamayı gerektiriyor.

Rezerv konuşurken tanımlara da dikkat edelim. Brüt rezerv, döviz ve altın cinsinden rezerv varlıklarını gösterir. Net rezerv hesabında ilgili döviz yükümlülükleri düşülür; swapların etkisi çıkarıldığında başka bir gösterge elde edilir. Bu rakamlar farklı sorulara cevap verir. Ayrıca altının fiyatındaki değişim, rezervin dolar cinsinden değerini etkileyebilir. Rezerv satışı kısa vadeli dalgayı yumuşatabilir. Kalıcı rahatlama ise döviz gelirlerinin, uzun vadeli yatırımların ve ekonomik politikalara güvenin güçlenmesine bağlıdır. Bir haftalık hareketi aynı hızla geleceğe uzatmak bizi yanıltabilir.

Ama bu tabloyu anlatırken vatandaşın davranışını da doğru okumalıyız. Altın ve kur etkilerinden arındırıldığında, son haftada yerlilerin döviz mevduatı 600 milyon dolar artmış. Aynı dönemde döviz cinsinden fon varlıkları yaklaşık aynı miktarda azalmış. Birikimin fon hesabından mevduata taşınması, toplam döviz pozisyonu değişmeden de gerçekleşebilir. Ağustos sonrasındaki mevduat artışının büyük bölümü şirketlerden geliyor. Dolayısıyla bütün baskıyı hanehalkının yeni döviz talebine bağlamak, gördüğümüz hareketin önemli kısmını kaçırmamıza yol açar.

Fon piyasasındaki tartışmaları bu çerçevede önemsemek gerekiyor. Tasarruf sahibi, varlıkların nasıl değerlendiğini, nerede saklandığını ve gerektiğinde ne kadar hızlı satılabileceğini bilmek ister. Güven için şeffaflık, bağımsız denetim ve çıkar çatışmalarının yönetimi gerekir. Bir yatırımcının parasına kavuşmasıyla sistemin kurallarına duyulan güvenin onarılması farklı süreçlerdir. Şirketlerin işletme sermayesi likit olmayan yatırımlarda sıkışırsa sorun ücretlere ve tedarikçi ödemelerine de uzanabilir. Bu yüzden finansal güven, üretim ve istihdam bakımından da önem taşıyor.

Bu maliyetleri en yakından markette, kirada ve faturalarda hissediyoruz. Ekimde tüketici fiyatları aylık yüzde 2,58 arttı; yıllık enflasyon yüzde 29,77 oldu. Gıdadaki aylık artış yüzde 3,5. Enflasyonun bazı temel göstergelerinde yavaşlama görülürken market giderlerinin hızla yükselmesi aynı anda mümkün. Gelirinin büyük kısmını gıdaya ve kiraya ayıran kişi, ortalama tüketim sepetinden farklı bir hayat yaşıyor. Enflasyon oranı gerilese bile fiyatlar yükselmeye devam edebilir. Hanelerin rahatlaması, ücretlerin ve zorunlu harcamaların birlikte nasıl değiştiğine bağlı.

Bir aile düşünün: Maaşı artmış, ama kira, ulaşım ve gıda giderleri daha hızlı yükselmiş. O aile açısından büyüme rakamının yüksek olması, ay sonunda kalan parayı artırmıyor. Bütçe politikasının hangi harcamaları ve kimleri koruduğu burada önem kazanıyor. Bugünün veri gündeminde Hazine’nin ekim nakit dengesi de var. Borçlanma yüküyle sosyal ihtiyaçlar aynı bütçede buluşuyor. Kaynakların nasıl dağıtıldığı, ekonomik programın toplumsal desteğini ve sürdürülebilirliğini de etkiliyor.

Kanada’daki yeni bütçeye bu gözle bakınca ortak mesele daha açık görülüyor. Yüksek petrol fiyatları enerji ihracatçısı Kanada’ya ek gelir sağlarken konut ve dar gelirli ailelere destek gündeme geliyor. Türkiye aynı enerji şokuyla daha yüksek ithalat faturası üzerinden karşılaşıyor. Kanada ayrıca Amerikan tarifelerinden etkilenen sektörleri desteklemeye ve ticaretini çeşitlendirmeye çalışıyor. Yine de geçici petrol gelirleriyle kalıcı harcamaları finanse etmenin sınırları var. Ülkeler farklı imkânlarla aynı soruya cevap arıyor: Büyümenin getirisi insanların hayatına nasıl ulaşacak?

Bu sorunun tasarruf tarafında en çok merak edilen başlık altın. Ons altın bu sabah yaklaşık 4.047 dolar. Altın da nakit ihtiyacının arttığı günlerde satış görebilir. Savaşın yatışması güvenli liman talebini azaltabilir; aynı gelişmenin enflasyonu ve faiz beklentisini düşürmesi altına destek verebilir. Doların seyri de bu dengeye katılır. Uzun vadeli rezerv çeşitlendirmesi talebiyle kısa vadeli yatırımcı satışları farklı yönlerde çalışabilir. Altında bu etkileri birlikte tartmak gerekiyor.

Gram altında ayrıca dolar/TL var. Ons gerilerken kur yükselirse Türkiye’deki fiyatın tepkisi farklılaşabilir. Mevduatta da görünen faiz kadar enflasyon, vergi ve vade önem taşır. Borsada ise dışarıdaki her düşüş, bütün şirketleri aynı ölçüde etkilemez. Enerji kullanan bir üreticiyle enerji satan şirketin, döviz geliri olanla döviz borcu taşıyanın durumu farklıdır. Küresel satışın yarattığı baskıyı değerlendirirken şirketlerin borcuna, nakit akışına ve gelirlerinin dayanıklılığına bakmak gerekir.

Hanenin ihtiyacı da bu değerlendirmeye dâhil olmalı. Gelecek ay kira için kullanılacak parayla yıllarca dokunulmayacak birikimin taşıyabileceği dalgalanma farklıdır. Sert bir günde bütün kararları fiyat ekranına bakarak vermek, paraya ne zaman ihtiyaç duyulacağını gözden kaçırabilir. Aynı manşeti okuyan iki kişinin mali durumları nedeniyle farklı tercihler yapması son derece anlaşılır.

Önümüzdeki günlerde bu nedenle birkaç gelişmeyi birlikte izleyeceğim. İran çevresinde sevkiyat gerçekten rahatlıyor mu? Amerika’daki istihdam ve ücretler faiz beklentisini nasıl değiştiriyor? Türkiye’de yabancı çıkışı yavaşlıyor mu? Fon piyasasında güveni güçlendiren somut adımlar geliyor mu? Petrol düşerken dış finansman rahatlayabilirse Türkiye için daha elverişli bir zemin oluşabilir. Buna karşılık enerji pahalı kalır ve sermaye çıkışı sürerse kur, faiz ve şirket bilançoları üzerindeki baskı birlikte artabilir.

Küresel satışın Türkiye’ye etkisini sermaye hareketlerinde ve şirketlerin finansmanında hissedebiliriz; enerji fiyatları ise koşullara göre baskıyı artırabilir veya hafifletebilir. Amerika’daki veri merkezi tartışması bile elektrik faturasına, faiz beklentisine ve yatırımcının Türkiye’ye bakışına uzanabiliyor. Bu bağlantıları anlamak, birikimlerimiz ve geçimimiz açısından daha sağlıklı değerlendirmeler yapmamıza yardımcı olur. Sizin bütçenizde şu anda en fazla hangi kalem ağırlık yapıyor: kira mı, market mi, borç ödemesi mi? Yorumlara yazın; rakamların gündelik hayattaki karşılığını birlikte tartışalım